প্রকৃত সংস্কৃত ভাষায় শ্রীমদ্ভগবদ্গীতার প্রথম অধ্যায়। Gita in Sanskrit

 

 প্রথম অধ্যায় — অর্জুন-বিষাদ-যোগ 

---

ধৃতরাষ্ট্র উবাচ

धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥১॥
অনুবাদ — ধৃতরাষ্ট্র বললেন — হে সঞ্জয়, ধর্মক্ষেত্র কুরুক্ষেত্রে আমার পুত্র ও পান্ডবরা যুদ্ধের জন্য একত্রিত হয়েই কী করল?

---

সঞ্জয় উবাচ

संजय उवाच
दृष्टा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तोदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत् ॥२॥
অনুবাদ — সঞ্জয় বললেন — হে রাজা, দুর্যোধন পান্ডবদের সজ্জিত সৈন্যবাহিনী দেখে দ্রোণাচার্যের কাছে গিয়ে বললেন—

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥
অনুবাদ — হে আচার্য, দেখুন তো— পান্ডুপুত্রদের মহৎ সৈন্যবাহিনী; এটি আপনার বুদ্ধিমান শিষ্য দ্রুপদের পুত্র তাঁর সহকর্মীর নেতৃত্বে সুসংগঠিতভাবে গঠন করেছেন।

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥४॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कุน्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥६॥
অনুবাদ — সেখানে অনেকে শূর ও মহাজ্যোতি— ভীম-অর্জুনসম বীর, যুজুদান, বিরাট, দ্রুপদ ও আরও বহু মহারথী। ধৃষ্টকেতু, চেকিতান, কাশীরাজ, পুরুজিত, কুন্তিভোজ ও শৈব্যসহ বহু পরাক্রমশালী বীররাও রয়েছেন। যুধামন্যু, উত্তমৌজা, সৌভদ্র ও দ্রৌপদীর পুত্রগণ— প্রত্যেকেই মহারথী।

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका माम्स सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् अब्रवीमि ते ॥७॥
অনুবাদ — হে দ্বিজোত্তম, আমাদের দলে যারা বিশেষ বিশিষ্ট— সৈন্যসেনার নেতাদের পরিচয় আপনার সুবিধার্থে আমি বলে দিচ্ছি।

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिन्जयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥
অনুবাদ — তাতে রয়েছেন— ভীষ্ম, কর্ণ, কৃপা, সমিতিনাযয়, অশ্বত্থামা, বিকর্ণ এবং সোমদত্তের পুত্ররা; এরা সকলেই যুদ্ধবিজয়ী।

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥
অনুবাদ — তদুপরি আরও অনেকে আছেন, যারা আমাদের জন্য জীবনদান ত্যাগ করতে সদা প্রস্তুত— নানা অস্ত্র-শস্ত্রে পারদর্শী ও যুদ্ধকৌশলে প্রযুক্ত।

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीमाभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीष्माभिरक्षितम् ॥१०॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षस्ते भवन्तः सर्व एव हि ॥११॥
অনুবাদ — আমাদের বাহিনী অপরিমিত ও ভীষ্মপিতামহের দ্বারা কঠোরভাবে মর্যাদায় রক্ষিত; অন্যদিকের শক্তি ভীম দ্বারা রক্ষিত হলেও তুলনামূলকভাবে সীমিত। সকলেই তাদের নির্দিষ্ট অবস্থানে থেকে ভীষ্মকে সর্বাঙ্গে রক্ষায় নিয়োজিত।

तस्य संजनयन्महर्षिः पितामहः । सिंहनादं विनद्यच्छैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥
অনুবাদ — তখন কুরুব্বৃদ্ধ পিতামহ ভীষ্ম, উদ্দীপ্ত শক্তি নিয়ে সিংহসদৃশ গর্জনে তার শঙ্খ ফুঁকলেন।

ततः शंखाश्च भेर्यश्च पाण्डवगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यस्त स शब्दस्तुमुलोभवत् ॥१३॥
অনুবাদ — একযোগে শঙ্খ, ভেরী, পণব ও গোমুখ শিংগগুলোর ধ্বনি জমে উঠল— একটি তুমুল গর্জনে পরিণত হল।

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रविद्युते ॥१४॥
অনুবাদ — অন্যদিকে শ্বেতবাহন মহাযান-রথে স্থিত কৃষ্ণ ও অর্জুন দু’জনেই দেবশঙ্খ বাজালেন।

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकदरः ॥१५॥
অনুবাদ — হৃষীকেশ (কৃষ্ণ) পাঞ্চজন্য নামক শঙ্খ, অর্জুন দেবদত্ত শঙ্খ বাজালেন; ভীম তাঁর পৌণ্ড্র নামক মহাশঙ্খ শুন্দরিভাবে উচ্চস্বরে বজালেন।

अनन्तविजयं राजा कुन्तिपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१६॥
काश्यश्च परमेर्ष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥१८॥
অনুবাদ — কুন্তিপুত্র যুধিষ্ঠির অনন্তবিজয় নাম শঙ্খ, নকুল ও সহদেব সুঘোষ ও মণিপুষ্পক শঙ্খ বজালেন; কাশ্য, শিখণ্ডী, ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিরাট, সাত্যকী, দ্রুপদ, দ্রৌপদীর পুত্রগণ, সৌভদ্র— প্রত্যেকে পৃথকভাবে শঙ্খধ্বনি করেন।

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोभ्यनुनादयन् ॥१९॥
অনুবাদ — সেই শঙ্খ-ধ্বনি ধৃতরাষ্ট্রের হৃদয় ছিন্ন করে এবং স্বর্গ—পৃথিবী—সবারই কোলাহল করে তুলল।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः । हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥२०॥
অনুবাদ — অর্জুন তখন তাঁর রথে দাঁড়িয়ে dhanush তুলে প্রস্তুত— ধৃতরাষ্ট্রের সৈন্যবাহিনী সজ্জিত দেখেই তিনি কৃষ্ণকে এই বললেন—

स ज्ञायमानानां वेक्षमि ये हि तत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्मनाः मृत्युच्छोकसमुद्भवाः ॥२३॥
(মূল কথাটি— অর্জুন চায় উভয়পক্ষের সৈন্যদের কাছ থেকে যুদ্ধ-প্রতিজ্ঞ ব্যক্তিদের দেখে নেবেন।)

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोः मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥२४॥
অনুবাদ — সঞ্জয় বললেন — অচ্যুতের নির্দেশে কৃষ্ণই সম্মুখে রথ চালিয়ে, উভয়পক্ষের মাঝে শ্রেষ্ঠ রথটি স্থাপিত করলেন।

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उबाच पर्श्व पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥२५॥
অনুবাদ — ভীষ্ম, দ্রোণ ও অন্যান্যরা সম্মুখে দাঁড়িয়ে বললেন, “পার্থ, এখানে একত্রিত সমস্ত কৌরবদের দেখ।”

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पित्रान् तथा पितामहान् । आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन् पुत्रान् पौत्रान् सखीनस्तथा ॥२६॥
अनुवाद — তখন অর্জুন দেখলেন— তাঁর পিতৃগণ, পিতামহেরা, আচার্যরা, মাতুল, ভ্রাতৃগণ, পুত্র-পৌত্র, বন্ধুরা ও আত্মীয়রা— উভয়পক্ষেই উপস্থিত।

तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् स्थितान् । कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥२७॥
অনুবাদ — সেই সব আত্মীয়-বন্ধুদের কাঁধে দেখে কুন্তীপুত্র অর্জুন করুণাভিভূত হয়ে বিষণ্ণভাবে বললেন—

---

অর্জুন উবাচ — বিষণ্ণ প্রকাশ

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् । सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिवर्तते ॥२८॥
অনুবাদ — হে কৃষ্ণ, আমার নিজের লোকজনের এই অবস্থান— যুদ্ধের তাগিদে দাঁড়িয়ে থাকা— দেখে আমার শরীরে বিষণ্ণতা ঢুকে পড়লো; অঙ্গপ্রত্যঙ্গ জীর্ণ হচ্ছে, মুখ শুকিয়ে যাচ্ছে।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमाहृष्ट्यश्च जायते । गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिवर्तते ॥२९॥
अनुवाद — শরীর কাঁপছে, রোমশিকন উঠে আসছে, আমার হাতে থাকা গান্ধীবী ধসছে এবং ত্বক যেন দহন অনুভব করে।

न च श्वसत् वायुः मेरु न च मे मनः स्थितोऽऽवस्थयेत् । निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥३०॥
অনুবाद — শ্বাসও ঠিক থাকে না, মন অচল— আমি বিপরীত লক্ষণটাই দেখতে পাচ্ছি, হে কেশব।

न च श्रेयः पश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे । न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ॥३१॥
अनुवাদ — হে কৃষ্ণ, আত্মীয়দের হত্যা করেই আমি যেন কল্যাণ বা সুখ দেখতে পাচ্ছি না; আমি বিজয়ও চাই না, রাজ্য-সুখও নয়।

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा । येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानी च ॥३२॥
अनुवाद — গোবিন্দ, কি উপকার আমাদের রাজ্য-ভোগের বা জীবনযাপনের, যখন তাদের জন্যই আমরা লড়ছি— যাঁরা আজ যুদ্ধক্ষেত্রে?

त इमेऽवस्थिताः युधे प्राणाङ्क्षत्युक्ताः धनानि च । आचार्यास्तथा पिता तु पितामहान् मातुलाः ॥३३॥
अनुवাদ — যাঁরা— আচার্য, পিতা, পুত্র, পিতামহ, মাতুল— সকলেই মৃত্যু-উৎসাহী ও ধন-সঙ্কলিত অবস্থায় এখানে দাঁড়িয়েছেন।

अतन्नाहं हत्वैष्यामि पापं नेह भूय एव च । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महाकृते ॥३५॥
अनুবাদ — এমন অবস্থায় কি আমি তাদের নিহত করে তবু কোনো মহৎ ত্রৈলোক্যরাজ্য অর্জন করব— না।

पापमेवाश्रयेदस्मान हत्वैतानाततायिनः । तस्मान्नार्हा वयं हन्तु धर्मार्थं धार्तराष्ट्रान् संस्थितान् ॥३६॥
अनुवा— আমি বলি, এইরকম কুতসিত হত্যাই যদি আমাদের উপর প্রয়োগ হয়, তা আমাদের ওপর মহাপাপ। তাই ধর্মের নামে ধৃতরাষ্ট্রদের— আমাদের আত্মীয়দের হত্যা করা আমাদের অধিকার নয়।

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दुष्कृतेमित्रद्रोहे च पातकम् ॥३७॥
अनुवাদ — যদিও তাঁরা রাজ্যলোভে পাগল হয়ে কুলক্ষয়ের দোষ করছে, তবু আমরা সেই পাপকর্মে লিপ্ত হওয়া কেমন?

कुलक्षयकृत्याः प्रक्षुप्ताः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥३९॥
अनুবাদ — কুলক্ষয়ের ফলে প্রাচীন কুলধর্ম ও জাতিধর্ম বিনষ্ট হয়ে যায়।

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुश्रुयत ॥४३॥
अनুবাদ — হে জনার্দন, আমি শ্রুত— কুলধর্ম ও জাতিধর্ম লোপ পেলে সেই কুলের লোকদের নরকে বাস করতে হয়।

अहो बध महत पापं कर्तुं व्यवसायिता वयम् । यद् राज्यसुखलोभेन हत्वैव स्वजनमुद्यतः ॥४४॥
अनুবাদ — হায়! আমরা রাজসুখের লোভে নিজেরা নিজের সম্প্রদায়ের লোকদের হত্যা করতে উদ্যত— এটাই কি আমাদের উদ্দেশ্য? এটি মহাপাপ।

यदि मामप्रतिकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्राः रणे हन्युः तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥४५॥
অনুবাদ — যদি নিরস্ত্র অবস্থায় তারা আমাকে অস্ত্র নিয়ে আক্রমণ করে এবং হত্যা করে, তবে তবু তা আমার পক্ষে অধিকঠীকরতা বয়ে আনতে পারে— অর্থাৎ সেই পরিস্থিতি সমাধানও হতে পারে।

एवं मुक्तार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृष्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥४६॥
অনুবাদ — এসব কথা বলার পর অর্জুন তার ধনু-বাণ ত্যাগ করে, শোকাকুল মন নিয়ে রথে বসে পড়লেন।

---